Nga se përbëhej zjarri grek? Zjarri grek është një armë vdekjeprurëse për rojen e Bizantit
Содержание статьи
Informacioni për përdorimin e flakëhedhësve daton në antikitet. Pastaj këto teknologji u huazuan nga ushtria bizantine. Romakët i vunë disi zjarrin flotës armike tashmë në 618, gjatë rrethimit të Kostandinopojës, të ndërmarrë nga Avar Khagan në aleancë me Shahun iranian Khosrow II. Rrethuesit përdorën flotiljen detare sllave për kalimin, e cila u dogj në Bririn e Artë.
Një luftëtar me një sifon flakëhedhës të dorës. Nga dorëshkrimi i Vatikanit i "Polyorcetics" të Heronit të Bizantit(Codex Vaticanus Graecus 1605). shekujt IX-XI
Shpikësi i "zjarrit grek" ishte inxhinieri sirian Kallinikos, një refugjat nga Heliopolis i kapur nga arabët (Baalbek modern në Liban). Në 673, ai ia demonstroi shpikjen e tij Vasileus Konstandinit IV dhe u pranua në shërbim.
Ishte një armë vërtet ferrore, nga e cila nuk kishte shpëtim: “zjarri i lëngshëm” digjej edhe mbi ujë.
Baza e "zjarrit të lëngshëm" ishte vaji natyral i pastër. Receta e saktë e tij mbetet sekret edhe sot e kësaj dite. Sidoqoftë, teknologjia e përdorimit të një përzierjeje të djegshme ishte shumë më e rëndësishme. Ishte e nevojshme të përcaktohet me saktësi shkalla e ngrohjes së bojlerit të mbyllur hermetikisht dhe forca e presionit në sipërfaqen e përzierjes së ajrit të pompuar me ndihmën e shakullit. Kazani lidhej me një sifon të posaçëm, në hapjen e të cilit vihej një zjarr i hapur në momentin e duhur, hapej rubineti i kazanit dhe lëngu i ndezshëm, i ndezur, derdhej mbi anijet e armikut ose motorët e rrethimit. Sifonët zakonisht bëheshin prej bronzi. Gjatësia e përroit të zjarrtë të shpërthyer prej tyre nuk i kalonte 25 metrat.

Sifon për "zjarrin grek"
Nafta për "zjarr të lëngshëm" është nxjerrë gjithashtu në rajonet e Detit të Zi Verior dhe Azov, ku arkeologët gjejnë me bollëk copa nga amforat bizantine me sediment rrëshirë në mure. Këto amfora shërbenin si enë për transportin e naftës, në përbërje kimike identike me Kerçin dhe Tamanin.
Shpikja e Kallinikos u testua në të njëjtin vit 673, kur me ndihmën e tij u shkatërrua flota arabe, e cila fillimisht rrethoi Kostandinopojën. Sipas historianit bizantin Theophanes, “arabët u tronditën” dhe “ikën me frikë të madhe”.

anije bizantine,i armatosur me “zjarr grek”, sulmon armikun.
Miniaturë nga "Kronika" e John Skylitzes (MS Graecus Vitr. 26-2). shekulli i 12-të Madrid, Biblioteka Kombëtare Spanjolle
Që atëherë, "zjarri i lëngshëm" ka shpëtuar vazhdimisht kryeqytetin e Bizantit dhe ka ndihmuar romakët të fitojnë betejat. Vasilevs Leo VI i Urti (866-912) shkroi me krenari: "Ne kemi mjete të ndryshme, të vjetra dhe të reja, për të shkatërruar anijet e armikut dhe njerëzit që luftojnë mbi to. Ky është zjarri i përgatitur për sifonët, nga i cili vërshon me një zhurmë dhe tym bubullues, duke djegur anijet drejt të cilave ne e drejtojmë.
Rusët u njohën për herë të parë me veprimin e "zjarrit të lëngshëm" gjatë fushatës kundër Kostandinopojës nga Princi Igor në 941. Atëherë kryeqyteti i shtetit romak u rrethua nga një flotë e madhe ruse - rreth dyqind e pesëdhjetë varka. Qyteti ishte i bllokuar nga toka dhe nga deti. Flota bizantine në atë kohë ishte larg kryeqytetit, duke luftuar me piratët arabë në Mesdhe. Në dorë, perandori bizantin Roman I Lecapenus kishte vetëm një duzinë e gjysmë anije, të çmontuara në breg për shkak të rrënimit. Sidoqoftë, bazileusi vendosi t'u jepte rusëve një betejë. Në enë gjysmë të kalbura u vendosën sifone me “zjarr grek”.
Duke parë anijet greke, rusët ngritën velat dhe u vërsulën drejt tyre. Romakët i prisnin në Bririn e Artë.
Rusët iu afruan me guxim anijeve greke, duke synuar t'i hipnin ato. Varkat ruse u mbërthyen rreth anijes së komandantit detar romak Theophan, i cili ishte përpara formacionit të betejës së grekëve. Në këtë moment, era u shua papritur, deti ishte plotësisht i qetë. Tani grekët mund të përdorin flakëhedhësit e tyre pa ndërhyrje. Ndryshimi i menjëhershëm i motit u perceptua prej tyre si ndihmë nga lart. Detarët dhe ushtarët grekë u ngritën në këmbë. Dhe nga anija e Feofan, e rrethuar nga varkat ruse, avionë të zjarrtë u derdhën në të gjitha drejtimet. Lëng i ndezshëm derdhet mbi ujë. Deti rreth anijeve ruse dukej se u ndez papritmas; disa gurë u ndezën menjëherë.
Veprimi i armës së tmerrshme tronditi deri në palcë luftëtarët Igor. Në një çast, i gjithë guximi i tyre u zhduk, rusët i pushtoi frika e panikut. "Duke parë këtë," shkruan një bashkëkohës i ngjarjeve, peshkopi Liutprand i Kremonës, "rusët filluan menjëherë të nxitojnë nga anijet në det, duke preferuar të mbyten në valë sesa të digjen në flakë. Të tjerët, të ngarkuar me predha dhe helmeta, shkuan në fund dhe nuk u panë më, ndërsa disa që mbaheshin në këmbë u dogjën edhe në mes të dallgëve të detit. Anijet greke që mbërritën në kohë "përfunduan rrugën, fundosën shumë anije së bashku me ekuipazhin, vranë shumë dhe morën të gjallë edhe më shumë" (pasardhësi i Theofanit). Igori, siç dëshmon Leo Dhjaku, u arratis me "mezi një duzinë rooks", të cilët arritën të zbarkojnë në breg.
Kështu u njohën paraardhësit tanë me atë që ne sot e quajmë epërsia e teknologjive të avancuara.
Zjarri "Olyadny" (olyadiya në rusishten e lashtë - një varkë, një anije) zjarri për një kohë të gjatë u bë fjalë për fjalë në Rusi. Jeta e Vasilit të Ri thotë se ushtarët rusë u kthyen në atdheun e tyre "për të treguar se çfarë u ndodhi atyre dhe çfarë pësuan me urdhër të Zotit". Zërat e gjallë të këtyre njerëzve, të djegur nga zjarri, na i solli Përralla e viteve të kaluara: “Ata që u kthyen në vendin e tyre treguan për atë që ndodhi; dhe thanë për zjarrin e drerëve se grekët e kanë këtë vetëtimë qiellore në shtëpi; dhe, duke e lënë të shkojë, na dogjën dhe për këtë arsye nuk i mundën. Këto histori janë gdhendur në mënyrë të pashlyeshme në kujtesën e rusëve. Leo Deacon raporton se edhe tridhjetë vjet më vonë, ushtarët e Svyatoslav ende nuk mund ta mbanin mend zjarrin e lëngshëm pa u dridhur, pasi "ata dëgjuan nga pleqtë e tyre" se grekët e kthyen flotën e Igorit në hi me këtë zjarr.

Pamje e Kostandinopojës. Vizatim nga Kronika e Nurembergut. 1493
U desh një shekull i tërë që frika të harrohej dhe flota ruse guxoi përsëri t'u afrohej mureve të Kostandinopojës. Këtë herë ishte ushtria e Princit Jaroslav të Urtit, e udhëhequr nga djali i tij Vladimir.
Në gjysmën e dytë të korrikut 1043, flotilja ruse hyri në Bosfor dhe pushtoi portin në bregun e djathtë të ngushticës, përballë Gjirit të Bririt të Artë, ku, nën mbrojtjen e zinxhirëve të rëndë që bllokonin hyrjen në gji, romaku. flota u vendos. Në të njëjtën ditë, Vasilevs Constantine IX Monomakh urdhëroi që të gjitha forcat detare të disponueshme të përgatiteshin për betejë - jo vetëm triremat luftarake, por edhe anije mallrash, mbi të cilat ishin instaluar sifone me "zjarr të lëngshëm". Trupat e kalorësisë u dërguan përgjatë bregut. Kah natën, bazileusi, sipas kronikanit bizantin Mikael Psellos, u njoftoi solemnisht rusëve se nesër do t'u bënte një betejë detare.
Me rrezet e para të diellit që shpërthyen në mjegullën e mëngjesit, banorët e kryeqytetit bizantin panë qindra varka ruse të ndërtuara në një rresht nga bregu në breg. "Dhe nuk kishte asnjë njeri mes nesh," thotë Psellus, "që shikonte atë që po ndodhte pa ankthin më të fortë shpirtëror. Unë vetë, duke qëndruar pranë autokratit (ai ishte ulur në një kodër, me pjerrësi në det), i shikoja ngjarjet nga larg. Me sa duket, ky spektakël i frikshëm i bëri përshtypje Konstandinit IX. Pasi urdhëroi flotën e tij të rreshtohej në formacionin e betejës, ai megjithatë hezitoi të jepte sinjalin për fillimin e betejës.
Orë të zvarritura në mosveprim. Kohë pas mesditës, dhe zinxhiri i varkave ruse ende tundej mbi dallgët e ngushticës, duke pritur që anijet romake të largoheshin nga gjiri. Vetëm kur dielli filloi të perëndonte, bazileusi, duke kapërcyer pavendosmërinë, më në fund urdhëroi Mjeshtrin Basil Theodorokan të largohej nga gjiri me dy ose tre anije për të tërhequr armikun në betejë. "Ata notuan përpara lehtësisht dhe në mënyrë harmonike," thotë Psellus, "heshta dhe gurhedhës ngritën një klithmë lufte në kuvertën e tyre, zjarrhedhësit zunë vendet e tyre dhe u përgatitën për të vepruar. Por në këtë kohë, shumë varka barbare, të ndara nga pjesa tjetër e flotës, u vërsulën me shpejtësi drejt anijeve tona. Pastaj barbarët u ndanë, rrethuan secilën nga triremat nga të gjitha anët dhe filluan të bënin vrima në anijet romake nga poshtë me majat e tyre; tanët në atë kohë i gjuanin gurë e shtiza nga lart. Kur zjarri që dogji sytë e tyre fluturoi në armik, disa barbarë u vërsulën në det për të notuar tek të tyret, të tjerët ishin krejtësisht të dëshpëruar dhe nuk mund të kuptonin se si të shpëtonin.
Sipas Skylitsa, Vasily Theodorokan dogji 7 varka ruse, fundosi 3 së bashku me njerëzit dhe kapi njërën, duke u hedhur në të me një armë në duar dhe duke u përfshirë në betejë me rusët që ishin atje, nga të cilat disa u vranë prej tij, ndërsa të tjerët nxituan në ujë.
Duke parë veprimet e suksesshme të zotit, Kostandini sinjalizoi përparimin e të gjithë flotës romake. Triremat me zjarr, të rrethuara nga anije më të vogla, shpëtuan nga Gjiri i Bririt të Artë dhe nxituan në Rusi. Këta të fundit, padyshim, u dekurajuan nga numri i madh i papritur i skuadriljes romake. Psellos kujton se «kur triremat kaluan detin dhe përfunduan në kanoet, sistemi barbar u shkatërrua, zinxhiri u këput, disa anije guxuan të qëndronin në vend, por shumica e tyre ikën.»
Në muzgun e grumbullimit, pjesa më e madhe e anijeve ruse u larguan nga ngushtica e Bosforit për në Detin e Zi, me siguri duke shpresuar të fshiheshin nga ndjekja në ujërat e cekëta bregdetare. Fatkeqësisht, pikërisht në atë kohë lindi një erë e fortë nga lindja, e cila, sipas Psellos, “ngatërroi detin me dallgë dhe shtyu boshtet e ujit kundër barbarëve. Disa anije u mbuluan menjëherë nga valët e rritjes, ndërsa të tjerat u tërhoqën zvarrë përgjatë detit për një kohë të gjatë dhe më pas u hodhën mbi shkëmbinj dhe në bregun e pjerrët; triermat tona u nisën në ndjekje të disa prej tyre, ata hodhën disa varka nën ujë së bashku me ekuipazhin, dhe ushtarë të tjerë nga triermat bënë një vrimë dhe gjysmë-përmbytur i dërguan në bregun më të afërt. Kronikat ruse tregojnë se era "theu" "anijen e princit", por Ivan Tvorimirich, i cili erdhi në shpëtimin e vojvodës, e shpëtoi Vladimirin duke e marrë në varkën e tij. Pjesa tjetër e luftëtarëve duhej të arratiseshin sa më mirë që mundeshin. Shumë nga ata që arritën në breg vdiqën nën thundrën e kalorësisë romake që mbërriti në kohë. "Dhe më pas ata organizuan një gjakderdhje të vërtetë për barbarët," përfundon Psellus historinë e tij, "u duk sikur një rrjedhë gjaku e derdhur nga lumenjtë e ngjyrosi detin."
Fushata e vitit 1043 ishte e fundit në një linjë të gjatë të pushtimeve ruse në kryeqytetin e Perandorisë Romake.
Falë Zotit, kishte probleme të mëdha me armë të besueshme bazuar në parimet jo mekanike të disfatës në Antikitet dhe Mesjetë. Me "parime jo-mekanike të humbjes" nënkuptoj arritje të tilla të artit vdekjeprurës si ndikimi në trupin e njeriut i çdo gjëje tjetër përveç një kafshe të një kafshe, një thundra kali, një copë druri ose hekuri. Kjo është, çfarë? Magji, gazra helmues, baktere dhe viruse, një rrymë lëngu djegës, një rreze lazer, një valë shpërthimi ose rreze X.
por jo të besueshme armët e bazuara në parime jo mekanike ishin të disponueshme, të përdorura dhe, mjerisht, ndonjëherë jo pa sukses.
Armë kimike. Pra, spartanët (argëtuesit e famshëm ...) gjatë rrethimit të Plataea në 429 para Krishtit. ata digjnin squfur për të prodhuar dioksid squfuri, i cili ishte i dëmshëm për traktin respirator. Me një erë të mirë, një re e tillë, natyrisht, mund të shkaktojë një ndjesi të vërtetë në radhët e armikut.
Në situata të favorshme, për shembull, kur armiku u strehua në një shpellë ose u drejtua për në një kështjellë të rrethuar me një gropë nëntokësore të sapo hapur, grekët dhe romakët digjnin kashtë të lagur të ndërthurur me materiale të tjera me erë të keqe të shtuar. Me ndihmën e peliçeve ose për shkak të rrjedhës natyrore të rrymave të ajrit, një re mbytëse ra në një shpellë / tunel dhe më pas disa njerëz mund të ishin shumë të pafat.
Sidoqoftë, rritja e "kontekstualitetit" të armëve të tilla, mungesa e maskave të gazit dhe kimisë sintetike për shumë shekuj paracaktuan frekuencën jashtëzakonisht të ulët të përdorimit të armëve kimike.
Armë bakteriologjike. Ka mendime të ndryshme për armët bakteriologjike. Duket se disa nomadë bombarduan qytetet e rrethuara me ndihmën e makinerive të hedhjes me tenxhere me brejtës të infektuar. Në filmin "Mish, gjak dhe lot", që nuk më pëlqen, një luftëtar shumë i zgjuar i fillimit të shekullit të 16-të. përdori për qëllime të ngjashme kufomën e një qeni të infektuar, i cili pinte gjakun e ushtarëve që vuanin nga murtaja bubonike.
Bonzat e historiografisë së lashtë - Polybius, Livi dhe Plutarku - në përshkrimin e tyre të rrethimit nga romakët e Sirakuzës aleate me kartagjenasit (211 p.e.s.) nuk raportojnë për përdorimin e armëve termike, megjithatë, shkrimtari grek Lucian (shek. II. AD) citon informacione kurioze që shkencëtarët, filozofët dhe artistët e Rilindjes më vonë kapën me gëzim.
Arkimedi ndërtoi një pasqyrë gjashtëkëndore të përbërë nga pasqyra të vogla katrore. Secila prej këtyre pasqyrave ishte e varur dhe e drejtuar nga një makinë zinxhir. Falë kësaj, këndet e rrotullimit të pasqyrave mund të zgjidheshin në atë mënyrë që rrezet e diellit të reflektuara të fokusoheshin në një pikë të vendosur në distancën e fluturimit të shigjetës nga pasqyra. Arkimedi përdori sistemin e tij të pasqyrave për t'i vënë zjarrin anijeve të romakëve. Ky komplot kënaqi titanët e Rilindjes dhe vazhdon të trazojë mendjet e historianëve modernë të kulturës materiale. Dhe artisti Giulio Parigi (1566-1633) pikturoi një foto simpatike fantazi që mund ta shihni.
Çfarë më ngatërron mua personalisht në këtë histori?
Së pari, disa konsiderata të përgjithshme fizike, të cilat nuk do t'i jap për të mos e mërzitur lexuesin me detaje të mërzitshme.
Së dyti, heshtja konspirative e historianit klasik të Luftës Punike, pikërisht Polibit. Pasqyrat përmenden vetëm nga i ndjeri Lucian (shekulli II pas Krishtit), dhe ai ishte një tregimtar i famshëm.
Së treti, mungesa e kopjeve. Nëse Arkimedi ia doli me të vërtetë në një aventurë të tillë teknike, atëherë pse romakët e dobishëm, pasi kishin pushtuar Sirakuzën në kundërshtim me të gjitha mrekullitë inxhinierike të mbrojtësve, nuk kopjuan pasqyrat luftarake? Pas te gjithave, quinqueremes ata morën hua nga Kartagjenasit dhe akrepat- grekët.
Por çdo gjë është e mundur në botën tonë më të mirë. Në rastin më të keq, magjia nuk përjashtohet.
Armë flakëhedhëse. Duke u marrë me armë ekzotike, le të shqyrtojmë armët flakëhedhëse, domethënë mjaft tradicionale për luftërat e shekullit të 20-të.
Rasti i parë i besueshëm i nxjerrjes së një përbërje ndezëse nga një tub u regjistrua në Betejën e Delia (424 para Krishtit). Tubi ishte një trung i zbrazët dhe lëngu i djegshëm ishte një përzierje e naftës së papërpunuar, squfurit dhe naftës.
Pak më vonë, u shpik një flakëhedhës, i cili, megjithatë, nuk hodhi një përbërje të djegshme, por një flakë të pastër të ndërthurur me shkëndija dhe qymyr. Siç rezulton, karburanti, me sa duket qymyr, është derdhur në mangall. Pastaj, me ndihmën e shakullit, ajri filloi të detyrohej; me një ulërimë shurdhuese dhe të tmerrshme, flakët shpërthyen nga surrat. Mendoj se pesë metra.
Megjithatë, në disa situata, kjo gamë modeste nuk duket aq qesharake. Për shembull, në një betejë detare, kur anijet konvergojnë për të hipur në bord, ose gjatë një fluturimi të rrethuar kundër punimeve të rrethimit prej druri të armikut.
![]() |
||
|
Oriz. 2. Sifon flakëhedhës me dorë dhe flakëhedhës |
Sidoqoftë, arma më interesante dhe misterioze, vërtet flakëhedhëse dhe vërtet çnjerëzore ishte "zjarri grek".
Edhe pse antikiteti nuk e njeh këtë armë "mangall", e përdorur në betejën e Panormës, mund të njihet si pararojë e mençurisë greke të vdekjes.
“Zjarri grek” i vërtetë shfaqet në Mesjetën e Hershme. Besohet se ajo u shpik nga një farë Kallinikos, një shkencëtar dhe inxhinier sirian, një refugjat nga Maalbek. Burimet bizantine madje tregojnë datën e saktë të shpikjes së "zjarrit grek": 673 pas Krishtit. "Zjarri i lëngshëm" shpërtheu nga sifonet. Përzierja e djegshme digjej edhe në sipërfaqen e ujit.
"Zjarri grek" ishte arma përfundimtare në betejat detare, pasi flotat e mbushura me njerëz të anijeve prej druri janë objektiva të përsosura për bombat e zjarrit. Burimet greke dhe arabe deklarojnë njëzëri se efekti i "zjarrit grek" ishte thjesht mahnitës.
Receta e saktë për përzierjen e djegshme mbetet një mister edhe sot e kësaj dite. Zakonisht quhen substanca të tilla si vaji, vajrat e ndryshëm, rrëshirat e djegshme, squfuri, asfalti, dhe - sigurisht! - disa "komponent sekret". Opsioni më adekuat duket të jetë një përzierje e gëlqeres së gjallë dhe squfurit, e cila ndizet kur është në kontakt me ujin, dhe disa media viskoze si vaji ose asfalti. Epo, magji, sigurisht.
Për herë të parë u vendosën dhe u testuan tuba me “zjarr grek”. dromon, dhe më pas u bë arma kryesore e të gjitha klasave të anijeve bizantine. Me ndihmën e “zjarrit grek” u shkatërruan dy flota të mëdha pushtuese arabe.
Historiani bizantin Theofani thotë: "Në vitin 673, përmbysësit e Krishtit ndërmorën një fushatë të madhe. Ata lundruan dhe dimëruan në Kiliki. Kur Kostandini IV mësoi për afrimin e arabëve, ai përgatiti anije të mëdha me dy kate të pajisura me zjarr grekë. , dhe anije-bartës të sifonëve... Arabët u tronditën... Ikën me frikë të madhe”.
Përpjekja e dytë u bë nga arabët në 718.
"Perandori përgatiti sifone me zjarr dhe i vendosi në bordin e anijeve me një dhe dy kate, dhe më pas i dërgoi kundër dy flotës. Falë ndihmës së Zotit dhe me ndërmjetësimin e Nënës së Tij të Bekuar, armiku u mund plotësisht."
Nuk ka dyshim se me kalimin e kohës, arabët kuptuan një gjë shumë të thjeshtë: ndikimi psikologjik i zjarrit grek është shumë më i fortë se aftësia e tij reale dëmtuese. Mjafton të ruash një distancë rreth 40-50 m nga anijet bizantine.Gjë që u bë. Sidoqoftë, "mos u afro" në mungesë të mjeteve efektive të shkatërrimit do të thotë "mos lufto". Dhe nëse në tokë, në Siri dhe Azinë e Vogël, bizantinët pësuan nga arabët një disfatë pas tjetrës, atëherë Kostandinopoja dhe Greqia, të cilave Saraçenët duhej të notonin dhe notonin, dhe për këtë arsye të ekspozoheshin dhe të ekspozoheshin ndaj goditjeve të anijet bizantine që mbanin zjarr, të krishterët arritën t'i mbanin për shekuj të gjatë.
Duhet të theksohet gjithashtu se bizantinët përdorën me sukses "zjarrin grek" jo vetëm kundër arabëve, por edhe kundër rusëve. Në veçanti, në 941, me ndihmën e kësaj arme sekrete, u fitua një fitore mbi flotën e Princit Igor, i cili iu afrua drejtpërdrejt Konstandinopojës.
Publikimi:
E drejta e autorit © 1999
Hellas la një gjurmë të madhe në histori dhe ndikoi pothuajse të gjitha sferat e jetës në qytetërimin modern perëndimor. Shkenca, kultura, arti, ndërtimi - nuk mund të renditësh të gjitha degët. Edhe në një biznes specifik të armëve, ka përfaqësues në një mënyrë ose në një tjetër të lidhur me arritjet e Greqisë së Lashtë. Dhe sot ne thjesht po propozojmë të analizojmë një shembull të një plani të tillë - zjarrin grek, i cili bubulloi në të gjithë botën në Mesjetë. Çfarë lloj arme është kjo, kush dhe kur vendosi ta përdorë atë, si dhe pse u përdor, do ta përshkruajmë në detaje në artikull.
Çfarë është zjarri grek
Le të fillojmë me një digresion të vogël. Të gjithë e dinë se Greqia është një fuqi detare me një numër të madh ishujsh. Në kohët e lashta, territoret e largëta ishin jashtëzakonisht të vështira për t'u mbrojtur, veçanërisht në kushtet e rajoneve greke vazhdimisht ndërluftuese. Prandaj, ishujt u kapën, u pushtuan dhe u rimorën, dhe betejat epike për zotërimin e territorit u shpalosën, shpesh në ujë. Anijet e kundërshtarëve kërkonin të fundosnin njëra-tjetrën dhe u përdorën mjete të ndryshme për të arritur këtë qëllim. Për shembull, në shekullin e 5-të para Krishtit. u shpik përzierja e parë e ndezshme, nga e cila më vonë u ndez zjarri grek.
Burimet e mbijetuara theksojnë se kurioziteti i armëve të tilla nuk ishte vetëm në fuqi të madhe shkatërruese (anijet prej druri u ndezën menjëherë), por edhe në kompleksitetin e shuarjes. Ata që ndodheshin në bord u kapën edhe më shumë kur kuptuan se zjarri i ndezur nuk mund të shuhej me ujë të zakonshëm. Dhe për më tepër: mund të digjet edhe në sipërfaqen e ujit! Në të njëjtën kohë, rrezja e armës ishte 20-30 m, e cila nuk është e mjaftueshme për betejat tokësore, por është më se e mjaftueshme për të vënë zjarrin për të ngadalësuar anijet antike.
Kështu, zjarri grek është një përzierje që ndizet lehtë, ndizet shpejt dhe nuk reagon ndaj ujit. Fillimisht ata shkaktuan shkatërrim kolosal, por më vonë gjetën ende një mënyrë për të përballuar përhapjen e zjarrit. Megjithatë, gjatë përdorimit të saj, arma e zjarrit arriti të hyjë në analet e historisë dhe të bëhet e famshme në të gjithë botën.
Përdorimi i parë dhe zhvillimi i mëvonshëm i zjarrit grek
Flaka gjithëpërfshirëse nuk u bë menjëherë një armë e famshme mesjetare, ndaj ju sugjerojmë të gjurmoni fazat e formimit të saj.
Zbulimet e epokës së lashtë
Rasti i parë i regjistruar i përdorimit të një përzierjeje ndezëse të pashuar, çuditërisht, u regjistrua në një betejë në tokë. Kjo ngjarje ndodhi në Betejën e Delisë (424 p.e.s.): helenët lëshuan flakë nga një pemë e zbrazët, duke i vënë flakën hapësirave të pushtuara nga trupat armike. Fatkeqësisht, informacioni autentik se çfarë përbëhej nga zjarri i lashtë grek nuk është ruajtur, por pas pak më shumë se gjysmë shekulli, në vitin 350 para Krishtit, ky mjet u përdor përsëri. Ja çfarë shkruan një autor antik për atë periudhë kohore:
"Për t'i vënë zjarrin anijeve të armikut, ata përdorin një zgjidhje të djegshme të bërë nga squfuri, temjani, tërheqja, rrëshira dhe tallashja e një peme."
Kështu, kjo është receta e parë greke e zjarrit e njohur në botë. Më vonë, raste të përdorimit të përzierjeve ndezëse u vunë re në betejat pranë ishullit Rodos (190 para Krishtit) dhe në përleshjet gjatë periudhës së krishterimit të hershëm (shekulli III pas Krishtit). Por megjithatë, mortajat e lashta nuk janë ende zjarri i famshëm që goditi frikën te luftëtarët mesjetarë. Vegla e lashtë greke u përmirësua ndjeshëm vetëm në shekullin e VII pas Krishtit.
Lexoni gjithashtu: Arkitektura e Greqisë - tiparet e ndërtimit në antikitet dhe modernitet

Lulëzimi i Bizantit
Në vitin 673, shpikësi sirian Kallinikos projektoi një "sifonofore" të veçantë për hedhjen e zjarrit. Pajisja ishte prej bakri, kishte formën e një tubi dhe vepronte në parimin e një pompe: përzierja ndezëse u mbush dhe nën presionin e shakullit dhe ajrit të ngjeshur, zjarri shpërtheu nga jashtë me një rrymë të fuqishme me ulërimë.
Kalinnik jetonte në Heliopolis, i cili u pushtua nga arabët pikërisht në atë kohë. Prandaj, inxhinieri iku me nxitim në Bizant, ku i ofroi perandorit Kostandin IV të përdorte shpikjen e tij në luftën me arabët. Pikërisht nga brigjet e Perandorisë Bizantine filloi fama e armëve ndezëse.
Për herë të parë, zhvillimi i Kallinikos u përdor në betejat e Kilikisë. Flota bizantine përgatiti disa anije të mëdha me dy kate të ngarkuara me përzierje të djegshme dhe sifone. Kur flotilja armike iu afrua bizantinëve në një distancë të mjaftueshme, perandori urdhëroi të hapej zjarr. Flaka mbuloi anijet armike dhe ujërat që i rrethonin: arabët u tronditën tmerrësisht dhe në panik u përpoqën të shpëtonin nga zjarri me fluturim.
Kështu që ushtria arabe pësoi disfatën e saj të parë, pas së cilës një seri e tërë fitoresh dërrmuese bizantine pritën armikun lindor. Meqë ra fjala, u mund edhe flota ruse, e cila po shkonte nën udhëheqjen e Princit Igor për të pushtuar Tsargradin, i njohur si Kostandinopoja. Më vonë, edhe kryqtarët venecianë dështuan në betejën me bizantinët.
Me një fjalë, me zjarrin grek, ushtria e perandorit mbi ujë nuk ishte e barabartë dhe Kostandini e kuptoi shumë mirë këtë. Prandaj, sekreti i prodhimit të zjarrit grek u bë sekret ushtarak, zbulimi i të cilit barazohej me tradhtinë. Dhe për ata që ishin veçanërisht të interesuar në atë që ishte zjarri grek, u tha një legjendë e bukur që supozohej se një engjëll nga qielli iu shfaq perandorit të Bizantit Konstandin dhe i dha një recetë për zjarrin e pashuar.

Analogjitë dhe rënia e lavdisë së dikurshme
Përbërja e vërtetë e zjarrit grek nuk u zbulua kurrë dhe me kalimin e kohës receta humbi në mënyrë të pakthyeshme. Vetëm një gjë dihet me siguri: ishte një përzierje e djegshme e përbërë nga vaji i prodhuar në Gadishullin Tasmanian. Megjithatë, në shekujt e mëvonshëm, u regjistrua përdorimi i armëve të ngjashme: për shembull, zjarri grek u përdor kundër normanëve gjatë rrethimit të Durazzo-s shqiptare (1106). Gjithashtu, burimet e shkruara përmendin informacionin se në shekujt 11-12 sllavët perëndimorë, britanikët, rusët dhe aziatikët zotëronin një mjet të ngjashëm. Për më tepër, përzierjet ndezëse tani përdoreshin jo vetëm në det, por edhe në tokë: gjatë rrethimit ose mbrojtjes së qyteteve dhe fortesave.
Megjithatë, kompozimet e ngjashme me zjarrin grek nuk ishin më aq efektive. Sigurisht, pala që i përdor ato më shpesh fitoi, por shumë tashmë kanë mësuar se si të luftojnë zjarrin me rërë dhe uthull, veçanërisht pasi jo të gjitha përzierjet e ngjashme mund t'i rezistojnë efekteve të ujit. Kështu gradualisht zjarri grek e humbi shkëlqimin e tij dhe u përdor gjithnjë e më pak. Kënga mjellmë e armës dikur të frikshme ishte beteja për Kostandinopojën, në vitin 1453 e rrethuar nga ushtria e Sulltanit turk. Vetëm 1 anije bizantine dhe 4 anije aleate të Gjenovës, me ndihmën e zjarrit grek, mundën të mposhtin flotiljen osmane, që numëronte 150 anije! Për më tepër, përveç anijeve, turqit humbën më shumë se 12.000 ushtarë të tyre.
Historia ruan shumë raste të fshehjes së sekreteve ushtarake. Një shembull i kësaj është "zjarri grek" i famshëm, pararendësi i mundshëm i flakëhedhësve modernë. Grekët ruajtën sekretin e armëve të tyre për pesë shekuj, derisa u humb përgjithmonë.
Pra, kush dhe kur për herë të parë në histori përdori një flakëhedhës? Çfarë është kjo armë e çuditshme - "zjarri grek" që ende i ndjek historianët? Disa studiues e pranojnë faktin e raportimeve për të si një të vërtetë të padiskutueshme, ndërsa të tjerë, pavarësisht dëshmive të burimeve, i trajtojnë ato me mosbesim.
Përdorimi i parë i armëve ndezëse ndodhi gjatë Betejës së Delisë, e cila u zhvillua në 424 para Krishtit. Në këtë betejë, komandanti teban Pagonda mundi ushtrinë kryesore athinase të udhëhequr nga Hipokrati, i cili ra në fushën e betejës. Pastaj "arma ndezëse" ishte një trung i zbrazët, dhe lëngu i djegshëm ishte një përzierje e naftës së papërpunuar, squfurit dhe naftës.
Gjatë Luftës së Peloponezit midis Unionit Detar të Athinës dhe Unionit Peloponez, të udhëhequr nga Sparta, spartanët dogjën squfur dhe katranin nën muret e Plataea, duke dashur të detyronin qytetin e rrethuar të dorëzohej. Kjo ngjarje përshkruhet nga Tukididi, i cili vetë ishte pjesëmarrës në luftë, por u dëbua për komandimin e pasuksesshëm të skuadronit të flotës athinase.
Sidoqoftë, një lloj flakëhedhësi u shpik shumë më vonë. Por ai hodhi jo një përbërje të djegshme, por një flakë të pastër të ndërthurur me shkëndija dhe qymyr. Karburanti, me sa duket qymyr, u derdh në brazier, më pas u hodh ajri me ndihmën e shakullit, duke shkaktuar që një flakë të dilte nga surrat me një zhurmë shurdhuese dhe të tmerrshme. Sigurisht, armë të tilla nuk ishin me rreze të gjatë.
Vetëm me ardhjen e "zjarrit grek" misterioz mund të flasim për krijimin e një arme të frikshme dhe të pamëshirshme.
Paralajmëruesit më të afërt të "zjarrit grek" janë "brazierët" e përdorur në anijet romake, me të cilat romakët mund të thyenin formimin e anijeve të flotës armike. Këto "mangalla" ishin kova të zakonshme, në të cilat hidhej lëngu i ndezshëm menjëherë para betejës dhe digjej. "Brazier" ishte varur në fundin e një grepi të gjatë dhe u mbajt pesë deri në shtatë metra përpara kursit të anijes, gjë që bëri të mundur zbrazjen e një kove me lëng të ndezshëm në kuvertën e një anijeje armike përpara se ajo të mund të përplaste një anije romake. .
Kishte edhe sifone, të shpikur rreth 300 para Krishtit. një farë greku nga Aleksandria, një armë dore, e cila ishte një tub i mbushur me vaj. Nafta iu vu zjarri dhe me të u bë e mundur të ujisni anijen armike. Në përgjithësi pranohet që më vonë sifonët ishin bërë prej bronzi (sipas burimeve të tjera - prej bakri), por se si saktësisht hodhën një përbërje të djegshme nuk dihet ...
E megjithatë "zjarri" i vërtetë grek - nëse do të kishte fare! u shfaq vetëm në mesjetë. Origjina e kësaj arme ende nuk dihet saktësisht, por supozohet se është shpikur nga një arkitekt dhe inxhinier sirian Kallinikos, një refugjat nga Maalbek. Burimet bizantine madje tregojnë datën e saktë të shpikjes së "zjarrit grek": 673 pas Krishtit. (sipas burimeve të tjera, ishte viti 626, kur romakët përdorën zjarr kundër persëve dhe avarëve, të cilët po rrethonin Kostandinopojën me forcat e tyre të bashkuara). “Zjarri i lëngshëm” shpërtheu nga sifonët dhe përzierja e djegshme digjej edhe në sipërfaqen e ujit. Zjarri është shuar vetëm me rërë. Kjo pamje shkaktoi tmerrin dhe habinë e armikut. Një nga dëshmitarët okularë shkroi se përzierja e djegshme u aplikua në një shtizë metalike të lëshuar nga një hobe gjigante. Fluturonte me shpejtësinë e rrufesë dhe me një ulërimë gjëmuese dhe ishte si një dragua me kokë derri. Kur predha arriti në objektivin e saj, ndodhi një shpërthim dhe u ngrit një re tymi i zi i ashpër, pas së cilës u ngrit një flakë, e cila u përhap në të gjitha drejtimet; nëse përpiqeshin ta shuanin flakën me ujë, ajo ndizej me energji të përtërirë.
Në fillim, "zjarri grek" - ose "grijois" - përdorej vetëm nga romakët (bizantinët), dhe vetëm në betejat detare. Në betejat detare, "zjarri grek" ishte arma e fundit, sipas tregimeve, pasi ishin flotat e mbushura me njerëz të anijeve prej druri që bënin objektivin e përsosur për përzierjen ndezëse. Burimet greke dhe arabe pohojnë njëzëri se efekti i "zjarrit grek" ishte vërtet mahnitës. Historiani Nikita Choniates shkruan për “tenxhere të mbyllura ku fle zjarri, i cili shpërthen befas nga rrufeja dhe i vë flakën çdo gjëje që arrin”.
Receta e saktë për përzierjen e djegshme mbetet një mister edhe sot e kësaj dite. Zakonisht emërtohen substanca të tilla si vaji, vajra të ndryshëm, rrëshira të djegshme, squfuri, asfalti dhe një "komponent sekret" i caktuar. Me sa duket, ishte një përzierje e gëlqeres së gjallë dhe squfurit, e cila ndizet në kontakt me ujin, dhe disa bartësve viskozë si vaji ose asfalti.
Për herë të parë, tubat me "zjarr grek" u instaluan dhe u testuan në dromon - anije të flotës së Perandorisë Bizantine, dhe më pas u bënë arma kryesore e të gjitha klasave të anijeve bizantine.
Në fund të viteve 660 të epokës sonë, flota arabe iu afrua vazhdimisht Konstandinopojës. Sidoqoftë, të rrethuarit, të udhëhequr nga perandori energjik Konstandini IV, i mposhtën të gjitha sulmet dhe flota arabe u shkatërrua me ndihmën e "zjarrit grek". Historiani bizantin Theofani thotë: “Në vitin 673, përmbysësit e Krishtit ndërmorën një fushatë të madhe. Ata lundruan dhe dimëruan në Kiliki. Kur Konstandini IV mori vesh për afrimin e arabëve, përgatiti anije të mëdha me dy kate të pajisura me zjarr grek dhe anije që mbanin sifone... Arabët u tronditën... Ata ikën me frikë të madhe.

Në vitin 717, arabët, të udhëhequr nga vëllai i kalifit, guvernatori sirian Maslama, iu afruan Kostandinopojës dhe më 15 gusht bënë një përpjekje tjetër për të pushtuar Kostandinopojën. Më 1 shtator, flota arabe, me më shumë se 1800 anije, pushtoi të gjithë hapësirën përballë qytetit. Bizantinët bllokuan Bririn e Artë me një zinxhir në nota druri, pas së cilës flota, e udhëhequr nga perandori Leo III, i shkaktoi një disfatë të rëndë armikut. Fitorja e tij u lehtësua kryesisht nga “zjarri grek”. “Perandori përgatiti sifone zjarrëmbajtëse dhe i vendosi në anije me një dhe dy kate, dhe më pas i dërgoi kundër dy flotës. Falë ndihmës së Zotit dhe me ndërmjetësimin e Nënës së Tij të Bekuar, armiku u mund plotësisht.
E njëjta gjë ndodhi me arabët në 739, 780 dhe 789. Në vitin 764, bullgarët ranë viktimë e zjarrit ...
Ka dëshmi se romakët përdorën "zjarrin grek" kundër rusëve.
Në vitin 941, me ndihmën e armëve të tyre sekrete, ata mundën flotën e Princit Igor, i cili po marshonte në Tsargrad (Kostandinopojë). Romakët, të paralajmëruar nga bullgarët, dërguan një flotë për të takuar Rusinë e frikshme nën udhëheqjen e Caruas, Feofan dhe Vard Fok. Në betejën detare që pasoi, flota ruse u shkatërrua. Jo më pak falë “zjarrit të gjallë grek”. Anijet ishte e pamundur të shuheshin dhe ushtarët rusë, duke ikur nga zjarri vdekjeprurës, u hodhën në det të "blinduar" dhe shkuan në fund si një gur. Stuhia që po afrohej përfundoi goditjen e flotës ruse.
Kishin kaluar gati njëqind vjet kur djali i madh i Jaroslav të Urtit, Vladimiri, në vitin 1043, papritur iu afrua mureve të Kostandinopojës me një flotë. Anijet ruse u rreshtuan në një rresht në Gjirin e Bririt të Artë, ku u zhvillua një betejë disa ditë më vonë. Sipas Carlo Botta, rusët u mundën "që nga fillimi i stuhive të vjeshtës, zjarrit grek dhe përvoja e bizantinëve në çështjet detare".

Sidoqoftë, në një betejë tjetër detare të të njëjtit Vladimir Yaroslavich me flotën e romakëve, kur princi u kthye në shtëpi, "zjarri grek" nuk u shfaq në asnjë mënyrë. Rusët u kthyen të papenguar në Kiev. Gjithashtu nuk është plotësisht e qartë pse zjarri nuk u përdor gjatë fushatës së famshme të suksesshme kundër Bizantit nga Princi Oleg i Kievit në 907 ... Dhe pse Bizanti nuk përdori një mjet kaq të fuqishëm kundër kundërshtarëve të tij të tjerë?
Sipas një numri historianësh rusë dhe evropianoperëndimorë, mongol-tatarët përdorën gjithashtu "zjarrin grek". Megjithatë, në burimet parësore, pothuajse askund nuk flitet për efektivitetin e përdorimit të tij!
"Zjarri i gjallë" nuk u shfaq fare gjatë fushatave të Batu kundër Rusisë. Kapja e qyteteve më të mëdha - kryeqytetet princërore - zgjati nga tre ditë në një javë, dhe një qytet kaq i vogël si Kozelsk, i cili mund të digjej pa shumë telashe me të njëjtin "zjarr të gjallë", u mbajt me vendosmëri kundër të gjithë hordhisë Batu. për shtatë javë. Pushtimi fitimtar i Batu në Evropën Perëndimore gjithashtu bëri pa përdorimin e "zjarrit të gjallë". Dzhanibeku i famshëm sulmoi Kafa (Feodosia moderne) për më shumë se një vit pa dobi ...
Kapja dhe rrënimi i Moskës nga Tokhtamysh përshkruhet në detaje të mjaftueshme, por autori i "Përrallës" nuk përmend asnjë "armë mrekullie" nga pushtuesit. Edhe komandanti më i famshëm aziatik Timur (Tamerlane) ia doli shumë mirë pa “zjarrin grek” të mrekullueshëm.
Në kohën e kryqëzatave, "zjarri grek" ishte tashmë i njohur gjerësisht si në Perëndim ashtu edhe në Lindje dhe përdorej jo vetëm në betejat detare, por edhe në betejat tokësore.
Në përgjithësi, materialet e djegshme përdoreshin në Perëndim, si dhe në Lindje, dhe një metodë e përhapur e luftimit të makinerive hedhëse të armikut ishte djegia e tyre me ndihmën e tërheqjes djegëse. Edhe në tapetin Bayeux, mund të shihen ndezës primitivë, të cilët janë pishtarë në fundin e shtizave të gjata, të krijuara për të vënë zjarrin kullave të rrethimit dhe armëve, pothuajse gjithmonë të bëra prej druri. Gjatë rrethimit të Jeruzalemit, sipas kronikanëve, një rrymë e vërtetë materialesh të djegshme ra mbi rrethuesit: "Banorët e qytetit hodhën zjarr në kulla në një masë të dendur, kishte shumë shigjeta të ndezura, flakë zjarri, tenxhere me squfur, vaj dhe rrëshirë. , dhe shumë më tepër që mbështet zjarrin.”
Por “zjarri grek” ishte më i tmerrshëm se katrani apo vatrat e zjarrit. Ka informacione për këtë "armë të mrekullueshme të shkatërrimit në masë" në kronikat mesjetare spanjolle. Ato janë shkruar nga fjalët e pjesëmarrësve në fushatën e Louis IX në tokën e shenjtë.
Në Arabi dhe në vendet e Lindjes së Mesme kishte shumë burime nafte, kështu që arabët mund ta përdornin lehtësisht naftën, sepse rezervat e saj ishin thjesht të pashtershme. Gjatë sulmit franko-bizantin në Egjipt në vitin 1168, muslimanët mbajtën njëzet mijë tenxhere me vaj në portat e Kajros dhe më pas vendosën dhjetë mijë gurë të djegur për t'i vënë zjarrin qytetit dhe për të mbajtur frankët jashtë.
Saladini i famshëm u detyrua t'i vinte zjarrin kampit të tij nubian në të njëjtën mënyrë për të shtypur revoltën e rojes së tij të zezë dhe në të vërtetë, kur rebelët panë kampin e tyre në zjarr, ku ndodheshin pronat e tyre, gratë dhe fëmijët, ata. iku në panik.
Një dëshmitar përshkroi efektin e prodhuar gjatë rrethimit të Damietës në nëntor 1219 nga "mbulesat greke të zjarrit": "Zjarri grek, që rridhte si një lumë nga kulla e lumit dhe nga qyteti, mbolli tmerr; por me ndihmën e uthullës, rërës dhe materialeve të tjera e shuanin duke iu ardhur në ndihmë atyre që u bënë viktima të saj.
Me kalimin e kohës, kryqtarët mësuan të mbroheshin nga "zjarri i gjallë"; armët e rrethimit i mbuluan me lëkurat e kafshëve të sapohapura dhe filluan ta shuanin zjarrin jo me ujë, por me uthull, rërë ose talk, që arabët e kishin përdorur prej kohësh për t'u mbrojtur nga ky zjarr.
Së bashku me dëshmitë e armëve të tmerrshme në historinë e "zjarrit grek" ka shumë njolla të bardha dhe situata thjesht të pashpjegueshme.
Këtu është paradoksi i parë: siç theksoi kronisti Robert de Clary në veprën e tij "Pushtimi i Kostandinopojës", krijuar në fillim të shekullit të 13-të, vetë kryqtarët në 1204, a e dinin tashmë sekretin e tij? - u përpoq të përdorte "zjarrin grek" gjatë rrethimit të Kostandinopojës. Megjithatë, kullat prej druri të mureve të Kostandinopojës mbroheshin nga lëkurat e lagura me ujë, kështu që zjarri nuk i ndihmoi kalorësit. Dhe pse romakët, të cilët i dinin sekretet e tij dhe mbrojtën qytetin, nuk përdorën "zjarr të gjallë"? Mbetet një mister. Në një mënyrë apo tjetër, por kryqtarët, pasi kishin bllokuar Kostandinopojën nga deti dhe toka, e morën atë me një sulm vendimtar, duke humbur vetëm një kalorës.
E njëjta gjë ndodh edhe gjatë agonisë së Perandorisë Bizantine në vitin 1453, kur turqit osmanë pushtuan Kostandinopojën. Edhe në betejat e fundit për kryeqytetin nuk erdhi përdorimi i “armës çudibërëse”…
Në fund të fundit, nëse ekzistonte një armë kaq efektive që ngjallte frikë dhe tmerr te kundërshtarët, pse më vonë nuk luajti një rol të rëndësishëm në beteja? Sepse sekreti i tij humbi?
Vlen të mendohet për pyetjen e mëposhtme: a është e mundur të ruhet një monopol mbi çdo lloj arme ose pajisje ushtarake pasi efekti i saj të jetë demonstruar qartë në fushën e betejës? Siç tregon përvoja e luftërave, jo. Rezulton se kjo armë e frikshme u përdor vetëm në ato fushata kur, edhe pa të, tashmë kishte parakushte reale për të arritur fitoren - numri i vogël i trupave të armikut, natyra e pavendosur e veprimeve të tij, kushtet e këqija të motit dhe të ngjashme. Dhe kur u takua me një armik të fortë, ushtria, e cila zotëronte një "armë mrekullie", papritmas u gjend në prag të vdekjes dhe për disa arsye nuk përdori një armë të tmerrshme. Versioni për humbjen e recetës së "zjarrit të gjallë" është shumë i dyshimtë. Perandoria Bizantine, si çdo shtet tjetër i mesjetës, nuk njohu pushim paqësor...
Pra a ka ekzistuar fare “zjarri grek”?
Pyetja mbetet e hapur. Në fakt, flakëhedhësit në operacionet luftarake filluan të përdoren vetëm në fillim të shekullit të 20-të, ose më saktë, gjatë Luftës së Parë Botërore, dhe nga të gjitha palët ndërluftuese.
“Zjarri grek” është një nga misteret më tërheqëse dhe emocionuese të mesjetës. Kjo armë misterioze, e cila zotëronte efikasitet të mahnitshëm, ishte në shërbim të Bizantit dhe për disa shekuj mbeti monopoli i perandorisë së fuqishme të Mesdheut. Siç na lejojnë një sërë burimesh të gjykojmë, ishte “zjarri grek” që garantoi avantazhin strategjik të flotës bizantine ndaj armadave detare të të gjithë rivalëve të rrezikshëm të kësaj superfuqie ortodokse të mesjetës.
Prototipi i zjarrit grek u shfaq me sa duket në vitin 190 para Krishtit. e. në mbrojtje të ishullit Rodos. Por në vitin 424 para Krishtit. e. në betejën tokësore të Delisë, luftëtarët e lashtë grekë prodhuan një lloj përzierjeje ndezëse të naftës së papërpunuar, squfurit dhe vajit nga një trung i uritur. Në fakt, "zjarri grek" u shpik në 673 nga inxhinieri dhe arkitekti Kallinikos nga Heliopolisi sirian i pushtuar nga arabët (Baalbek modern në Liban), i cili, me sa duket, projektoi një pajisje të veçantë hedhëse - "sifon" - për të hedhur një zjarrvënie. përzierje. Kallinikos iku në Bizant dhe atje i ofroi shërbimet e tij perandorit Konstandin IV në luftën kundër arabëve. Dhe si ishte instalimi, mund ta shihni në foton më poshtë. Ky është një flakëhedhës antik i rindërtuar me injeksion ajri të detyruar.

Flakëhedhës antike me injektim ajri të detyruar (rindërtim). 1 - gryka e tubit të zjarrit; 2 - brazier 3 - amortizues për devijimin e avionit të ajrit; 4 - karrocë me rrota; 5 - një tub druri i fiksuar me rrathë hekuri për të detyruar një rrjedhje ajri; 6 - mburojë për shërbëtorët; 7 - lesh; 8 - dorezat e shakullit
Me sa duket, diapazoni maksimal i sifonëve ishte 25-30 m, kështu që fillimisht zjarri grek u përdor vetëm në flotë, ku përbënte një kërcënim të tmerrshëm për anijet e ngadalta dhe të ngathëta prej druri të asaj kohe. Për më tepër, sipas bashkëkohësve, zjarri grek nuk mund të shuhej me asgjë, pasi ai vazhdoi të digjej edhe në sipërfaqen e ujit. Për herë të parë, sifonët me zjarr grek u vendosën në dromonët bizantinë gjatë Betejës së Kilikisë. Historiani Theophan shkroi për të:
në vitin 673 përmbysësit e Krishtit ndërmorën një fushatë të madhe. Ata lundruan dhe dimëruan në Kiliki. Kur Konstandini IV mori vesh për afrimin e arabëve, përgatiti anije të mëdha me dy kate të pajisura me zjarr grek dhe anije që mbanin sifone... Arabët u tronditën... Ata ikën me frikë të madhe.
Megjithatë, me rrjedhën e historisë, receta e pikërisht këtij zjarri humbi dhe sot nuk është e mundur të zbulohet përbërja e saktë. Shumë alkimistë dhe, më vonë, shkencëtarë punuan në zbulimin e përbërësve sekretë të përzierjes. Një eksplorues i tillë ishte francezi Dupre, i cili në 1758 njoftoi se kishte zbuluar sekretin e zjarrit grek. Provat u kryen në afërsi të Le Havre, si rezultat i të cilave u dogj një pjerrësi druri, e cila ishte në një distancë të madhe në det të hapur. Mbreti Luigji XV, i impresionuar dhe i frikësuar nga veprimi i kësaj arme, bleu të gjitha letrat e tij nga Dupre dhe i shkatërroi.
Publikimet e njohura të faqes.
